VHO - Trong kỷ nguyên chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, không gian mạng đã trở thành một phần quan trọng của đời sống xã hội. Internet và các nền tảng số không chỉ là công cụ trao đổi thông tin, mà còn là môi trường hình thành các giá trị văn hóa mới, nơi con người thể hiện quan điểm, cảm xúc và bản sắc cá nhân.

Ảnh minh họa

Chính vì vậy, việc xây dựng một chuẩn mực ứng xử văn hóa trên môi trường số không chỉ là vấn đề quản lý xã hội, mà còn là một yêu cầu mang tính chiến lược đối với sự phát triển văn hóa của mỗi quốc gia.

Trong bối cảnh đó, việc Bộ VHTTDL ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số là một bước đi kịp thời và cần thiết. Bộ quy tắc không chỉ nhằm định hướng hành vi của người dùng internet, mà còn góp phần xây dựng một không gian mạng lành mạnh, nhân văn, tôn trọng pháp luật và giàu bản sắc văn hóa Việt Nam.

Không gian số, một “không gian văn hóa” mới

Trong nhiều thập niên trước, văn hóa chủ yếu được biểu đạt thông qua các không gian truyền thống như gia đình, trường học, cộng đồng hay các thiết chế văn hóa. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin, đặc biệt là mạng xã hội, một “không gian văn hóa” mới đã hình thành, đó là không gian số.

Ngày nay, hàng chục triệu người Việt Nam đang tham gia vào các nền tảng mạng xã hội, các diễn đàn trực tuyến, các hệ sinh thái nội dung số. Mỗi bài viết, mỗi bình luận, mỗi hình ảnh hay video được chia sẻ đều góp phần tạo nên diện mạo của đời sống văn hóa trên môi trường mạng. Ở góc độ tích cực, không gian số mở ra những cơ hội chưa từng có cho việc lan tỏa tri thức, quảng bá văn hóa và kết nối cộng đồng. Những giá trị văn hóa truyền thống, di sản, nghệ thuật, ẩm thực hay lối sống Việt Nam có thể được giới thiệu rộng rãi ra thế giới chỉ bằng vài thao tác đơn giản trên các nền tảng số.

Tuy nhiên, đi cùng với những cơ hội ấy là không ít thách thức. Tình trạng thông tin sai lệch, ngôn từ kích động, hành vi bạo lực mạng, sự thiếu tôn trọng giữa các cá nhân trên không gian số đã trở thành những vấn đề đáng lo ngại. Không ít trường hợp, chỉ một dòng bình luận thiếu kiểm soát cũng có thể gây ra những hệ lụy xã hội lớn. Điều đó cho thấy rằng, không gian mạng không phải là một vùng “phi văn hóa” hay “phi trách nhiệm”. Ngược lại, đó chính là nơi các giá trị văn hóa cần được thể hiện rõ ràng và mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Bước đi cần thiết trong quản trị văn hóa số

Việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số thể hiện một cách tiếp cận rất đáng chú ý: Thay vì chỉ nhấn mạnh các biện pháp xử lý vi phạm, văn bản này còn đặt trọng tâm vào việc xây dựng chuẩn mực ứng xử văn hóa.

Đây là một cách tiếp cận mang tính mềm dẻo nhưng hiệu quả, bởi văn hóa không thể chỉ được điều chỉnh bằng các chế tài pháp lý, mà còn cần được định hướng bằng các giá trị và chuẩn mực xã hội. Bộ quy tắc nhấn mạnh một số nguyên tắc cơ bản như tôn trọng pháp luật; tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác; sử dụng ngôn ngữ văn minh, lịch sự; chia sẻ thông tin có kiểm chứng; và khuyến khích lan tỏa những nội dung tích cực, nhân văn.

Điều đáng chú ý là bộ quy tắc không chỉ hướng tới cá nhân, mà còn đặt trách nhiệm đối với các tổ chức, doanh nghiệp cung cấp nền tảng số, các cơ quan truyền thông, báo chí và các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, sáng tạo. Cách tiếp cận này phản ánh một nhận thức quan trọng: Xây dựng văn hóa trên môi trường số là trách nhiệm của toàn xã hội, chứ không chỉ của từng cá nhân riêng lẻ.

Nếu nhìn rộng hơn, việc xây dựng văn hóa ứng xử trên môi trường số cũng chính là một phần của quá trình hình thành văn hóa số, một khái niệm ngày càng được nhắc đến nhiều trong các chiến lược phát triển văn hóa hiện đại. Văn hóa số không chỉ là việc số hóa các di sản hay đưa các sản phẩm văn hóa lên nền tảng trực tuyến. Quan trọng hơn, đó là việc hình thành những chuẩn mực hành vi, cách thức giao tiếp và các giá trị văn hóa phù hợp với đời sống số. Ở nhiều quốc gia, văn hóa số đã trở thành một thành tố quan trọng của các chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Một môi trường mạng văn minh, lành mạnh sẽ tạo điều kiện cho các ngành công nghiệp nội dung số, truyền thông sáng tạo, nghệ thuật số và du lịch văn hóa phát triển bền vững.

Ngược lại, nếu môi trường số bị chi phối bởi thông tin độc hại, sự cực đoan và thiếu tôn trọng, thì không chỉ đời sống xã hội bị ảnh hưởng mà cả hệ sinh thái sáng tạo cũng khó có thể phát triển lành mạnh.

Xây dựng văn hóa mạng là trách nhiệm của mỗi công dân

Điều quan trọng nhất của Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số không nằm ở bản thân văn bản, mà ở sự tự giác của mỗi người khi tham gia không gian mạng. Mỗi công dân khi sử dụng internet đều đang góp phần tạo nên diện mạo văn hóa của xã hội số. Một lời nói tử tế, một bình luận có trách nhiệm, một thông tin được chia sẻ đúng mực, tất cả đều là những hành động nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn trong việc xây dựng một môi trường mạng văn minh.

Ở góc độ này, có thể nói rằng văn hóa ứng xử trên môi trường số chính là sự tiếp nối của những giá trị truyền thống tốt đẹp của người Việt: Tinh thần tôn trọng lẫn nhau, sự nhân ái, lòng khoan dung và ý thức cộng đồng. Khi những giá trị ấy được thể hiện trên không gian mạng, chúng không chỉ góp phần làm cho môi trường số trở nên lành mạnh hơn, mà còn giúp quảng bá hình ảnh một xã hội Việt Nam văn minh, nhân văn và giàu bản sắc.

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai mạnh mẽ các chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 và các chương trình phát triển công nghiệp văn hóa, việc xây dựng văn hóa ứng xử trên môi trường số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Không gian số ngày càng trở thành một phần của đời sống văn hóa, kinh tế và xã hội. Vì vậy, xây dựng một môi trường số văn minh không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là điều kiện cần thiết để hình thành một hệ sinh thái sáng tạo bền vững trong tương lai. Có thể nói rằng Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số chính là một bước khởi đầu quan trọng trong quá trình xây dựng một nền văn hóa số lành mạnh, nhân văn và mang đậm bản sắc Việt Nam.

Trong kỷ nguyên số, văn hóa không chỉ hiện diện trong các di sản, lễ hội hay thiết chế truyền thống, mà còn hiện diện trong từng dòng trạng thái, từng bức ảnh, từng đoạn video được chia sẻ mỗi ngày. Và chính từ những điều tưởng chừng rất nhỏ ấy, diện mạo văn hóa của một quốc gia trong thời đại số đang được hình thành và định hình.